فرهنگ به مثابه هوای تنفس

چنین هماهنگی پیچیده‌ای به هیچ طریقی جز گسترش و ترویج فرهنگی عمیق میسر نخواهد بود. فرهنگ نه به معنای سطحی و جزئی‌اش (یعنی هر جور کتاب، تئاتر و سینما) که فرهنگ به مثابه هوای تنفسی حاکم بر افکار و رفتار آدم‌ها و جوامع. با این فرهنگ باید چنین انسجامی را ایجاد و عمیق‌تر کرد. نمی‌شود که دستگاه رسانه‌ای‌ش تجمل و اسراف و اشرافیت را تبلیغ کند، و نظام دینی‌ش مذموم شمارد، بانک‌هایش پول‌پرستی و ربا را تبلیغ کنند و روحانیت‌ش در مذمت نگاه مادی سخن برانند، فرهنگ عمومی انگاره‌های فمنیستی را ترویج کند و آرزو کنیم خانواده مستحکم و جامعه‌ای با حیا و با عفاف داشته باشیم، نمی‌شود که نظام آموزشی مسائل غیر دینی را به بچه‌ها آموزش دهد و انتظار دین‌دار شدن آنها را داشته باشیم، و از این دست مثال‌ها فراوان است.

یکی از مهمترین ابعاد تمدن مدرن غرب، همین تلاش مستمر و گسترده برای انسجام بخشی و هماهنگی در تحولی است که پس از رنسانس شروع شد. تلاشی فراگیر و در سطوح مختلف از تغییر در دین‌شناسی، تغییر در آثار هنری و ادبی، تغییر در نظریات فلسفی، تغییر در نظامات سیاسی و … که به صورت مداوم طی قرن‌ها صورت گرفت. حاصل این هماهنگی خود را در «سبک زندگی» آمریکایی به بلوغ رسانده و نمایان کرده است که برای کلان‌ترین و ریزترین و خصوصی‌ترین مسائل زندگی بشری، مدلی برای رفتار، فکر و عقیده ارائه کرده است. و این مهم را در سطح جهان به مدد رسانه‌های عظیم تبلیغی و هنری گسترش داده است.

علم تجربی عامل بسط ایدئولوژی مدرنیسم

یکی از حیاتی‌ترین و پیچیده‌ترین سطوح ایجاد این انسجام، که تاثیرات بسیار عمیقی هم در رشد هماهنگی و هم در تحمیل آن به جهانیان داشت، ایجاد هماهنگی، سنخیت، و انسجام میان مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و عقلانیت جدید، با نظام ساینستیستی، پیش‌فرض‌ها، آموزش و تبلیغ و روش‌های ساینس (science) بود. یعنی همانگونه که مبانی نظری را در ایجاد آثار هنری و ادبی و اصلاح روابط اجتماعی و ساختارهای سیاسی، به کار گرفتند، آن مبانی را به صورت کاملا عمیق در تفکرات فلسفی منقح و منسجم کردند و در مبانی علوم مختلف آنرا به صورتی کاملا آرام اما عمیق نفوذ دادند. لذا دانشی تولید کردند که نه تنها با سایر بخش‌های تمدنی هم‌خوان بود، بلکه با شتاب فراوان به توسعه‌ی تمدنی غرب انجامید. به واقع با نهایت زیرکی «ساینس» تبدیل به مهمترین ابزار بسط و گسترش ایدئولوژی مدرن گردید.

مهمترین ویژگی و برتری این حوزه این بود که شعارش این بود که : دانش، دانش است و این و آن ندارد! علم همین حقیقت است که هست! یعنی همان قدم اول مخاطب را خلع سلاح می‌کند تا از ذهن نقاد جلوگیری کند. و این یکی از حجاب‌های مضاعف است که جهل مرکبی را فراهم می‌کند. ایدئولوژیک‌ترین مکتب دوران مدرن، شعار خود را مبارزه با ایدئولوژی قرار می‌دهد تا با ایدئولوژیک خواندن رقبا، آنها را از میدان به در کند. یکی از پیچیدگی‌های ساینس نیز دقیقا همین نکته است. با حجم فراوان تبلیغ و در کنارش دستاوردهای تکنولوژیک آن، این تصور را ایجاد کردند که ساینس، همان علم واقعی است. تصوری که علم‌شناسی‌های عمیق نیمه‌ی قرن ۲۰ به بعد، کاملا شعار بودنشان را نشان داد.

ذات ایدئولوژیک علوم مدرن

در حوزه علوم انسانی و اجتماعی که چنین آمیزش و به هم آمیختگی چنان عمیق و گسترده است، که هر پاراگراف از هر کتاب این حوزه را دست بگیرید، با کمی دقت می‌شود ده‌ها پیش‌فرض و مبنای ایدئولوژیک را یافت. و عجیب آنکه در دانشگاه‌های ما اساتید و دانشجویان علوم انسانی چنان تعصب عجیبی بر یافته‌های غربی دارند که نه تنها خود صاحبانشان چنین تعصب و حیرتی ندارند، بلکه حتی در تعصب بر دانش خواندن بلامنازع این یافته‌ها، از دانشمندان علوم طبیعی گوی سبقت ربوده‌اند. چه آنکه دانشمندان پیشتاز و نوآور علوم طبیعی با فروتنی بیشتری به جای دفاع از دانسته‌های خود به جهل‌های خود و اشکالات ساینس اشاره می‌کنند. و این درسی عبرت آموز است که چطور جهالت باعث تعصب و غرورهای عجیب اساتید و دانشجویان تقلیدکار دانشگاه‌های ما شده است. و چاره‌ای نیست جز آنکه با لبخند دست نوازش برسرشان کشیده و آنها را به مطالعات بیشتری در حد دانشجویان سال اولی پیرامون فلسفه ساینس و روش‌شناسی ساینس و اتقان آن رهنمون کرد.

از آغاز رنسانس و با سرعت بیشتر پس از انقلاب علمی قرن ۱۷ و دستاوردهای شگفت‌آور نیوتن و امثالش، یکی از مهمترین تبلیغاتی که ارائه می‌شد، روش ساینس به عنوان تنها روش رسیدن به حقیقت و جدا بودن آن از هرگونه پیش‌داوری و متافیزیک بود. روشی که تجربه و آزمایش هسته‌ی اصلی آن بود که با به کار بردنش می‌شد به صورت مداوم به استخراج شمش‌های طلای حقیقت، بی‌چون و چرا دست یافت.

دستاوردهای تکنولوژیک و موفقیت‌های نظریه‌های مختلف ساینس نیز زمینه روان-جامعه شناختی پذیرش این ادعا را فراهم می‌کرد. اما با گذر زمان و عدم رسیدن به بهشتی که ساینس وعده می‌داد و همزمان تفطن‌ها و بررسی‌های فلسفی عمیق علم‌شناسی که در قرن ۲۰ اوج گرفت، باعث شد هاله‌های مقدسی که پیرامون ساینس ساخته شده بود، کنار برود. از سوی دیگر نمایش تاثیرات فراوان عقاید و مبانی متافیزیکی بر روی دانشمندان بزرگ قرون اخیر در ارائه نظریاتشان و اصرار فراتر از برهان و دلیل بر آنها، نیز دیواره‌ی نقدناپذیری ساینس را شکست.

بحران روش‌شناسی علوم تجربی

بررسی‌های روش‌شناختی نشان داد آنچه دانشمندان در عمل اجرا می‌کنند آن چیزی نیست که خود به طور رسمی اعلام می‌کنند و نه آن چیزی که در تجویز‌های فلاسفه دستور داده می‌شد. ماجرا پیچیده‌تر از چند جمله‌ی دستوری برای روش ساینس بود. و همه‌ی این مباحث در حوزه‌ی علوم طبیعی که پادشاه قلمرو ساینس شمرده می‌شدند، رخ داد. به ویژه فیزیک به عنوان الگوی یک ساینس کامل، در معرض بررسی‌ها قرار گرفت. امکان اثبات نظریه‌ها، دیگر به تایخ پیوسته بود. تنها نظریات باید محتمل‌تر شمرده می‌شدند. دیگر تجربه و مشاهده یقینی نبود. هر مشاهده‌ای نظریه‌بار است. دیگر افسانه‌ی اثرناپذیری تجربه و مشاهده از عقاید فرد، به شکل گسترده‌ای فرو ریخت. نه تنها هیچ مشاهده‌ای در عمل مصون از عقاید دانشمند نبود که اساسا به صورت فلسفی نیز امکان تجربه‌ی جدا از متافیزیک منتفی شد.

کار تا آنجا بالا گرفته است که یکی از ایدئولوگ‌های متعصب و خشونت طلب[۱] لیبرال دموکراسی، یعنی کارل پوپر هم لب به سخن می‌گشاید: «تجربه در علوم عینی بر هیچ ستون پولادینی تکیه نزده است. بلکه گویی کاخ تئوری‌های علمی بر باتلاقی افراشته است، و عمارتی است نهاده بر تیرک‌های فرورفته در باتلاق. بر هیچکس “معلوم” نیست که ته این باتلاق کجاست»[۲]. وی به بررسی مبنای تجربه پرداخته و پس از نشان دادن نظریه‌بار بودن مشاهدات و نکاتی دیگر، این چنین ناامیدانه فصل را پایان می‌بخشد. این فرآیند با ظهور نابغه‌ی شجاع فلسفه ساینس، توماس کوهن و نظریات پارادایمی‌ش درباره ساینس، وارد فاز جدیدی از مباحث علم‌شناسی شد. واقع‌گرایی نظریات تبدیل به رویایی شد که نباید انتظارش را در “واقعیات” کشید. و این روند تا انکار مطلق وجود هرگونه “روش” برای ساینس شد.

مثال‌هایی از پریشانی روش‌شناختی در علوم تجربی

حال مثال‌هایی از فیزیک، اخترشناسی و زیست‌شناسی می‌زنم تا مشخص شود که وقتی در تجربی‌ترین و غیرمتافیزیکی‌ترین بخش ساینس چنین اتفاقاتی می‌افتد، در هنر و حوزه دانش‌های انسانی و اجتماعی، این آمیختگی و تاثیراتش تا چه حد گسترده است.

دکارت فلسفه‌ای مکانیستی از عالم ارائه کرد. حتی اندیشه نیز تفسیری مکانیستی باید می‌داشت لذا متوسل به مخچه شد. اما این نگاه مکانیستی به عالم زمانی فراگیر و یک فرهنگ جاری در عمیق‌ترین بخش‌های تمدن شد که توسط فیزیک نیوتونی تبیین و تئوریزه شد. و به نام “علم” سیطره‌ی مطلق یافت. همان‌گونه که تصور نیوتون از زمان، مکان و جرم، بدون حتی تعریف صریح و مشخص آنها، جاری و ساری شد. نیوتنی که امروز تصویر یک دانشمند بزرگ را در ذهن‌ها دارد، بیش از مطالب فیزیک و ریاضی‌ش، مطالبی درباره الهیات و آیین دینی خود داشت. و بسیاری از مفاهیم علمی‌ش ریشه در اندیشه‌های دینی‌اش داشت[۳]. و اینکه در کتاب مشهور و اصلی فیزیکی خود اصول، فصلی را درباره نقش فرشتگان در اداره‌ی جهان داشت که در نظام آموزشی ساینس، برای دلایل ایدئولوژیک و هماهنگ‌سازی با شعار جدایی ساینس از دین، کاملا سانسور شده است. و البته این‌گونه سانسور نصیب کتب باقی اندیشمندان بزرگ هم شده است.

حتما داستان اعتقاد شدید انیشتین به اصل علیت و مخالفتش با نظریه کوانتوم را شنیده‌اید. چنان بر موضع‌ش اصرار می‌کرد که چندین مساله پیچیده را برای نشان دادن غلط بودن کوانتوم طرح کرد. هر چند وقت هایزنبرگ و دیگران را بسیار صرف کرد، اما آنها حلش کردند. اما انیشتین باز مایوس نشد. تا اینکه بوهم، توانست نظریه‌ی کوانتوم را چنان بازسازی کند که در فرمول و تبیین شواهد، معادل با قرائت کپنهاگی باشد اما در مبانی کاملا پایبند اصل علیت.

بازگردیم به دوران شروع اخترشناسی جدید؛ کپرنیک فیثاغوری مشرب، دوباره ایده‌ی خورشید مرکزی را از عمق تاریخ زنده کرد. اما با آنکه برهانی برای واقعی انگاری ایده خود نداشت اما قدسیت آتش برای او باعث شد چنین ایده‌ای را طرح کند. او همه‌ی این‌ها را علیه سنت علمی آن دوران، با وجود خیل عظیم انتقادات علمی و شواهد تجربی ناقض ایده‌ی او، طرح کرد و همچنان بر آن اصرار ورزید. گویی از آرزویی برای ساده‌کردن چرخش آسمان‌ها حول گوی آتشین سخن می‌راند. که البته نسخه او چندان هم از نظام بطلمیوسی ساده‌تر نبود. و گالیله چه تحسین فراوانی از این ایستادگی علیه شواهد علمی کرده است! و این روند با تیکو براهه‌ و علایقش به اسرار و جادوها و کپلر و طالع‌بینی و عشق عرفانی‌اش به کشف روابط ریاضی ادامه یافت[۴].

در دوران اخیر نیز اخترشناسی شامل بحث‌های فراوانی است که به خوبی نمایانگر درگیری عقاید متافیزیکی دانشمندان است. به خصوص با رشد ابزارها و پی بردن به بی‌کرانگی جهان و حجم عظیم مجهولات، این موضوع بیشتر خود را نشان می‌دهد. آغاز جهان و نوع موضع‌گیری‌ها در قبال آن به وضوح می‌تواند نمایشگر اعتقاد یا عدم اعتقاد دانشمند به خالق باشد. اصرار غریب کیهان‌شناسان ملحد برای گریز از پذیرش آغاز جهان و تلاش‌های شکست‌خورده‌شان -حتی به قیمت زیر سوال بردن قوانین فیزیک- به خوبی رسوخ مستقیم عقاید متافیزیکی را نشان می‌دهد[۵].

بحث‌های جاری در زیست‌شناسی نیز بسیار جای تامل دارد. این ژن چیست که روزمره همه از آن استفاده می‌شود؟ چه اثری بر انسان دارد؟ اصلا وجود دارد؟ حتی قائلان به وجودش نیز توافقی بر تعریفش ندارند. آیا ژن مانع اختیار و آزادی بشر نیست؟ طرفین بیشتر بر مبنای علایق متافیزیکی‌شان دست به انتخاب می‌زنند. این بحث درباره نظریه «تغییر» داروین به شکل بارزتری وجود دارد. به ویژه که نکته‌ی اصلی نظریه‌ی او، قائل شدن و اعلام بی‌هدفی در «انتخاب طبیعی» است. نظریه‌ای که انواع بخش‌هایش فاقد اثبات و برهان جدی‌اند. نه از نوع فلسفی – منطقی و نه تجربی. اما علت اصلی جنجال بر سر این نظریه‌ بیشتر از همه بخش‌هایش، همین پوچی و انکار هدفداری است. حتی خود داروین نقش نظریه‌اش را تنها تبیین‌گر بعضی مسائل، می‌داند. همان نقشی که اتر برای فیزیک ایفا می‌کرد! و جالب‌تر آنکه لفظ انتخاب طبیعی که گویی از وجود انتخاب‌گر سخن می‌گوید با این بی‌هدفی در تضاد است. و قطعا ترجمه evolution به تکامل یک ترجمه‌ی کاملا ایدئولوژیک بوده است. چه لفظ انگلیسی بیش از تغییر و به خصوص جهت آن، چیزی نمی‌گوید. اما تکامل در خود مفهومی از پیشرفت را نیز دارد که باز با هدفدار بودن در تضاد است. سوال‌های فراوان درباره این نظریه بی‌برهان، آنرا تنها به میدانی برای انتخاب براساس علایق متافیزیکی بدل کرده است[۶].

مبانی متافیزیکی علوم تجربی

در همه مثال‌های فوق که فقط اشاره‌ای شد و هزاران مقاله و تحقیق در کل حوزه ساینس شبیه‌ش را می‌توان انجام داد، نشان از تاثیر مبانی متافیزیکی بر ساینس و از سوی دیگر نوع نتایج متافیزیکی‌ای که فرد با پذیرش هر نظریه، به آن تن می‌دهد، بود. یعنی با پذیرش یک نظریه، لاجرم الزامات جامعه‌شناختی، فلسفی، متافیزیکی و … را –آگاهانه یا ناآگاهانه- می‌پذیرید. یا اگر نپذیرید باید با قربانی‌کردن انسجام به رفتارهای دوگانه و مشوش دست زد و زندگی برزخی داشته باشد. به ویژه که خیلی مبانی متافیزیکی حوزه‌های گوناگون ساینس به صورت ناخودآگاه در عقاید افراد رسوخ می‌کند و بدتر آنکه با خیال “علم” بودن آنها، کاملا تسلیم می‌شود و با تعصب کورکورانه و تقلیدی از نقد و اصلاح آن دست برمی‌دارند.

علوم تجربی پایه‌ای برای سبک زندگی مدرن

آری! ساینس تجربی، یکی از عوامل اساسی ساخت یک سبک زندگی خاص است. این «مجموعه‌ی فعالیت‌های فکری بشر مدرن»، تصوری از عالَم را در ذهن انسان شکل می‌دهد که به عقاید، رفتارها و در نهایت سبک زندگی او جهت می‌دهد. و زمینه پذیرش سبک زندگی مدرن را فراهم می‌کند. جهانی که من و شما تصور می‌کنیم از اتم‌ها و الکترون‌هایی تشکیل شده است که وجودشان ثابت نشده است، دنیایی که پر از خلاء است، جهانی که توسط نیروهایی هدایت می‌شود که نه دیده می‌شود و نه ثابت شده‌اند، جهانی که به صورت کاملا مکانیکی کار می‌کند و با دانستن شرایط اولیه و قوانین، آینده‌ی حتمی‌ش را می‌توان پیش‌بینی کرد، دنیایی که انسان را موجود حقیری تصویر می‌کند که در گوشه‌ای دور افتاده از هستی بی‌کران، تنها و بدون هیچ یاوری افتاده است، دنیایی که باید هر چه می‌توانی تسخیر کنی و در مدت کوتاه عمر رفاه و زندگی لذیذ فراهم کنی، جهانی که انسان با سایر حیوانات هیچ فرق خاصی ندارد، دنیایی که بی‌هیچ هدفی به پیش می‌رود تا نابود شود و…؛

آری! ساینس در ذهن ما عالَمی را شکل می‌دهد که الزامات خاص خود را دارد. تصویری که با جهان تصویر شده توسط دین اسلام، جهانی که انقلاب اسلامی نویدش را می‌دهد، تمایزات اساسی دارد. لذا وقتی ما در دبستان‌ها، دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها ساینس را به افراد می‌آموزانیم، بی‌آنکه بدانیم و بدانند، این فرهنگ و این نگاه را کم و بیش به آنها منتقل می‌کنیم. و این باعث آغاز دو گانگی و تضاد با فرهنگ دینی ناب می‌شود. افراد گوناگون بنا به شرایط و روحیاتشان سمتی از این دوگانگی را تقویت می‌کنند. و البته بندگان صالح خدا خود را رها کرده، و به حیات طیبه می‌رسند.

اما این دوگانگی مزمن زمانی حل خواهد شد که انقلاب اسلامی، تمدنی منسجم در همه‌ی حوزه‌ها را شکل دهد. تمدنی که نیاز به نرم‌افزاری برای همه‌ی ساحت‌هایش نیاز دارد، علمی که بر اساس آن همه‌ی حوزه‌های زندگی را سامان بخشد، فرهنگی که سبک زندگی واقعی را برای یک جامعه مسلمان انقلابی فراهم آورد. در شروع شناخت این صراط هستیم. راه بسیار است هنوز.

پی‌نوشت:
۱. وقتی صراحتا و بی‌هیچ شرمی وی در آثار و مصاحبه‌های -حتی اواخر عمرش- از نابود کردن مخالفان بنیادی لیبرال دموکراسی و صدور دموکراسی با کروز سخن می‌گوید، چنین لقبی بسیار محترمانه و مسامحه‌گرایانه است
۲. کارل پوپر، منطق اکتشاف علمی، انتشارات علمی و فرهنگی، ص ۱۴۲
۳. ادوین آرتور برت، مبادی مابعدالطبیعی علوم نوین، انتشارات علمی و فرهنگی، فصل ۷، صص ۲۰۳ به بعد
۴. آرتور کستلر، خوابگردها، انتشارات علمی و فرهنگی، بخش سوم و چهارم
۵. تفصیل: ایان باربور، اخترشناسی و آفرینش، فصلنامه ذهن، شماره ۲۵، بهار ۸۵
۶. هادی صمدی، مروری بر فلسفه زیست‌شناسی، فصلنامه ذهن، شماره ۱۹، پاییز ۸۳

منتشر شده در نشریه پنجره ۱۱۹ و تریبون مستضعفین

یکی از مهمترین پیام‌های ۳ تیر که مورد غفلت واقع شد، این بود که زمین سیاست کشور تغییر کرده است. دیگر جنگ‌های زرگری پشت تریبون و اشتراک منافع مادی در فلان موسسه و سازمان، باید تغییر می‌کرد. رفاقت‌ها، حزب‌بازی‌ها و خاندان‌سالاری‌ها باید جای خود را به مردم‌گرایی و عدالت‌خواهی می‌داد. جانشینی مصلحت نظام به جای مصلحت اشخاص، حق مردم به جای لاپوشانی خطاهای وابستگان، ساده‌زیستی و مردم‌داری به جای اشرافیت و طلبکار مردم بودن، و…؛ همه اینها یعنی باید پس از سه تیر با فهم عمیق این اتفاق شگرف، دست به بازسازی جریانات، دسته‌بندی‌ها، گروه‌ها، قواعد بازی نظام سیاسی، و تغییر فرهنگ سیاسی حاکم بر کشور می‌زدیم. یعنی باید هم جریانات و گروه‌ها و هم مردم، مباحثی چون ساده‌زیستی و عدالت‌خواهی و مردمی بودن را به عنوان قواعد خدشه ناپذیر فضای سیاسی استنشاق کنند. دیگر بحث‌ها و رقابت این حداقل‌ها را باید به عنوان پیشفرض داشته باشد. و در این میان واقعا جای تاسف است که هنوز کسانی در گوشه کنار پیدا می‌شوند که گمان می‌کنند اختلافات سیاسی در دوگانه‌های منسوخ شده‌ی راست-چپ، اصولگرا-دوم‌خردادی است.

این اتفاق با اتفاقات منتهی به انتخابات ۸۸ و حوادث پس از آن، اولویت دو چندان یافت. این بار یک جنگ تمام عیار بود. از سویی در سال ۸۷ همگی کسانی که در بازی‌های سیاسی قبل از ۳ تیر شرکت داشتند، به بهانه‌ی همایش ۳۰ سالگی نظام، سعی کردند علیه این فرهنگ سیاسی جدید و اراده‌ی مردمی، بازی را به پیش از ۳ تیر باز گردانند. همه‌ی سرمایه‌هایشان را عرضه کردند تا دولت وحدت ملی (البته وحدت بخشی از سیاسیون و نه ملت!) راه بیندازند. پس از انتخابات ۸۸ هم که باز با حضور عظیم و مستقیم مردمی انواع اقسام اینگونه ارتجاع‌ها شکست خورد، نامه‌ی بی‌سلام خبر هزینه‌ای سنگین برای این پافشاری امت و امام‌شان بر آرمان‌های انقلاب را می‌داد. مستکبرین داخلی و خارجی علنا هم دست شده و همه توان خود را به میدان آوردند. و اگر مردم و امام امت، در وسط میدان نبودند، حضرات هنگامی از خواب برمی‌خواستند که همه چیز انقلاب از دست رفته بود. میدانی که خلاف زمان انتخابات نهم، علاوه بر تخریب و ترورهای سیاسی-رسانه‌ای، این بار برخوردهای سخت و تروریستی فیزیکی را نیز شامل می‌شد. این هجمه عظیم جهانی علیه انقلاب را هم اکثر سیاسیون -مشهور به خواص!- ساده گرفتند. ساده گرفتن البته با نگاه خوش‌بینانه است. شاید واقعی‌تر باشد که بگوییم اگر خائن نبوده باشند به طرز احمقانه ماجرا را نفهمیدند (یا شاید هوای نفس نگذاشت). و لاجرم با این تصورات اشتباه از معادلات، از جبهه‌بندی ها، از مواجهه حق و باطل، قدر این پیروزی‌های متعدد را نمی‌دانند. بعد از تمام شدن ماجراها و شکست مفتضحانه دشمنان انقلاب، می‌آیند و با چند لینک و عکس یادگاری، ادعای میراث خواری و غنیمت گرفتن از جنگی دارند که نه تنها در آن هیچ کمکی به انقلاب نکردند که خود اتفاقا معضل اساسی آن بودند. و اگر مردم نبودند و پایمردی ایشان در گوش سپاردن به امر ولی، معلوم نبود اینها انقلاب را به چه ثمن بخسی معامله می‌کردند.

دیگر دوگانه اصولگرا-دوم‌خردادی، نه تنها پاسخگوی معادلات و اتفاقات فضای سیاسی نبود، بلکه کوچکترین ظرفیتی برای پیشبرد آرمان‌های انقلاب ندارد. انقلاب باید با سرعت بیشتری افق‌های بلندی را طی کند. شرایط منطقه‌ای و جهانی نیز این را می‌طلبد. امروز نه تنها باید آرمان‌های انقلاب پیش‌فرض گرفته شود که بایستی در تعمیق و گسترش آن تلاش شود. دیگر دوران پاسخ به شبهات ولایت فقیه گذشته است. امروز روزگار این پرسش است که چگونه باید عجله‌ی ملت‌های جهان را برای مدل جدید از حیات طیبه پاسخ گفت؟

دیگر نه ملت می‌پذیرد و نه عقلانی است که بخواهیم مناسبات سیاسی-اجتماعی را به پیش از ۳ تیر بازگردانیم و این جهش مهم در تاریخ انقلاب، را نادیده بگیریم. دیگر ارتجاع به بازی‌های سیاسی پشت درب‌های بسته و لابی‌های چند نفری خریداری ندارد. دیگر نمی‌شود در رسانه‌ها اختلافات ظاهری ساخت و مثلا در سازمان نظام پزشکی با مشارکتی‌ها هم منفعت شد. دیگر نمی‌توان به اسم اصول‌گرایی قبیله‌گرایی کرد. دیگر دوران تصمیم‌گیری برای مردم توسط عده‌ای محدود گذشته است. دیگر خنده‌دار خواهد بود که جریانی خود را اصولگرا بنامد اما شیوه‌ی لیست‌بندی‌اش، مبتنی بر سهم پولی باشد که هر حزب وسط گذاشته است!*. انقلاب با این دوگانه‌سازی‌ها به پیش نمی‌رود. باید عمیق‌تر و دقیق‌تر مرزبندی کرد. دیگر روشن شده است که این لولوسازی‌های ابتدایی و ترساندن از موجوداتی به نام‌های مختلف، بهانه‌ای است برای بی‌ارادگی، فهم سطحی، محافظه کار بودن حضرات! همان‌طور که جو‌سازی‌های مشهور به جریان انحرافی بهانه‌ای است برای پوشاندن انحرافات خودشان. برای پوشاندن انحرافات کسانی که با آنها متحد شده‌اند.

بعد همین راست سنتی با همدستی احتمالا نانوشته با آ. هاشمی (جریان حامی ایشان منظور است. از کارگزارانی‌ها تا مجمع روحانیون و معدود دوم خردادی‌های باقی مانده)، دست به چنان هوچی‌گری و بلوای سیاسی زده‌اند که نگو. همه توانشان را به کار گرفته‌اند تا فضا را به پیش از ۳ تیر و آن فضای گل و بلبل و لبخندهای دیپلماتیک و گروه‌بندی‌های شعاری برگردانند.

باید فرهنگ سیاسی و قواعد فعالیت سیاسی تجدید می‌شد. فکر می‌کنند باهنر، لاریجانی، توکلی، احمدی‌نژاد، قالیباف، رضایی، رسایی و … همه از یک نوع اصولگرایند. آقای کواکبیانی که دو روز پس از انتخابات صریحا تقل در انتخابات را رد می‌کند، اصولگرا‌تر است یا قالیبافی که تا یک سال حاضر نمی‌شود در حد یک کلمه و فقط یک کلمه، صحت انتخابات را تایید کند؟ باهنری که تمام فکرش قدرت طلبی است و البته تمام دوران فتنه را در پستویی پنهان بود، اصولگراست؟ در این اصولگرایی بوش و شارون و برلوسکونی هم می‌گنجد؟ از این دست مثال ها فراوان است.

این خام‌اندیشی و بلاهت را در تحلیل فضای سیاسی کشور باید کنار گذاشت. باید دست به تحلیل‌های عمیق‌تر و دقیق‌تری از جریانات و افکار سیاسی داشت. باید طوری زمین بازی را طراحی کنیم که بشود آرمان‌های انقلاب را، عدالت را، مبارزه با مستکبرین همه عالم را و … را بهتر و سریعتر پیش برد. منکر تلاش‌هایی که شده است نیستم. تلاش‌های پراکنده زیاد صورت گرفته است. اما به سامان نرسیده است. جبهه پایداری نیز از همین تلاش‌هاست. تلاشی که البته وجود آیات عظام خوشوقت و مصباح، امید به آن را زیاد می‌کند. لیکن قطعا نسبت به آنچه باید این جبهه در تراز آرمان‌های انقلاب در خود ایجاد کند راه فراوانی است. راه بسیاری باقی است. باید این را به جد پیگیری کرد.

* جناب زاکانی در مناظره با آ. روانبخش در دانشگاه امام صادق، در پرسش یکی از دانشجویان درباره منبع تامین هزینه‌ی  ۷+۸ دقیقا به صراحت فرمودند هر حزب و جریانی سهم خودش را پرداخته است!

مرتبط:
+ مردم نشان دادند جریان سوم تیر اشتباهی نیست!
برخی از این جریانات {اصولگرایان}، سوم تیر را هرگز به عنوان یک واقعیت، قبول نکردند و نخواستند قبول کنند. دنبال این بودند که به عنوان یک تصادف و اتفاقی که ریشه‌دار نخواهد شد و قابل مصادره هست…

بابام جان! ملت ۳ تیر دیده‌اند. ۲۲ خرداد دیده‌اند. ۹ دی دیده‌اند. یک ذره هم برای شعور ما احترام قائل شوید…

* وقتی آقایان دشمن اصلی را ندید می‌گیرند و افق دیدشان را پایین می‌آورند و سال عملیات انحرافی به راه می‌اندازند، چه باید گفت؟
** در بعضی از مواضع فرهنگی‌اش (از دفاع شدید از چند همسری تا انتقادات شدید نسبت به کم‌کاری فرهنگی دولت) هنوز هم همانقدر تندرو است. چرخش روزگار است دیگر! حالا سقف خواسته‌های طبقه‌ی معلوم‌الحال اجتماعی شده است این متحجر دیروز!

اسفناک‌تر آن که این ایرانی‌گری‌های طاغوتی نه یک استثنا که یک رویه است. موسیقی‌هایی که با همین نگاه تولید می‌شود، برنامه‌های تلویزیونی که همین نگاه را دارند، فیلم‌ها و سریال‌هایی که این حرف‌ها را پمپاژ می‌کنند، مصاحبه‌هایی که با مردم گرفته می‌شود و تمام سعی‌اش بیرون کشیدن عشق به خاک و ایران است، این‌که حتی ۱۲  فروردین را که عید همه مستضعفین علیه همه مستکبرین است، فدای تبلیغات خرافات ملی می‌کنند، وقتی که انتخابات‌ها را به جای آنکه نمایش عشق مردم به اسلام و انقلاب بنمایند تقلیل به یک مساله ملی می‌کنند. حال آنکه هر انتخابات در ایران نه یک انتخابات محلی و قومی که برگه‌ای در پیروزی امت اسلامی است.حتی کار از این فراتر می‌رود. دهه فجر و انقلاب و ریشه‌هایش به ایرانی‌گری و مسائل اقتصادی تقلیل داده می‌شود. چه در شعارها و موسیقی‌هایی که پخش می‌شود، چه در کلام مجریان، در پیام فیلم‌ها و مصاحبه‌های ۲۲ بهمن و…؛ کار به آنجا می‌رسد که مستندهای سیاسی هم این قرائت را ارائه می‌دهند و دیگر خبری از اسلام، دینی جهانی که عدالت و سعادت و ایمان را برای همه بشریت می‌خواهد، نیست. دیگر دفاع مقدس دفاع از اسلام نیست. دفاع از صد متر خاک است! و قس علی هذا. این رویکردی است که به صورت کاملا جدی در اصلی‌ترین صدا و سیما جاری است.این همه شهید برای یک مرز قراردادی انگلیسی رفته اند؟ یا برای دفاع از اسلام، آرمان‌های انقلاب و به عشق کلام امام امت و اطاعت از نائب ولی‌عصر (عج)؟ در وصیت نامه شهدا امام خمینی و ولایت فقیه اصل است یا خاک و کوروش و داریوش؟ اصلا ایران بی اسلام مگر ارزشی دارد؟

اینکه گاها شنیده می‌شود که از چرایی کمک به فلسطین و لبنان می‌شود، یقین بدانید که بی‌ارتباط با پمپاژ توهمات پان ایرانیستی در جامعه نیست. که اتفاقا اثر مستقیم چنین رویه‌های آلوده‌ای است و نه اعتقادات و فهم سلیم مردم. همین سیاست‌ها بود که توسط صدا وسیما به عنوان اصلی‌ترین و قوی‌ترین رسانه‌ی فرهنگ ساز جامعه، تشعشعات مسموم آن بر سایر کارهای فرهنگی-رسانه‌ای نیز سایه انداخت. تا آنجا که حتی در میان قشر مومنان جامعه نیز شبهات و اعتقادات مغلوطی شکل گرفته است. تا آنجا که حدیث نبوی را جعل بر همین مرزهای مصنوعی تحمیلی می‌گیرند و مفهوم وطن می‌شود آنچه زورگویان عالم از قرن۱۸-۱۹ به ملت‌های جهان خوارانده‌اند. و کسی نمی‌پرسد که تا چند سال پیش بحرین و افغانستان و ارمنستان و… هم وطن ما بوده‌اند. چه شده است که الان بدل به غریبه شده‌اند؟ سخن از وهم این ناسیونالیسم‌های ضد عقلانی بسیار است که پیش از این هم گفته‌ام.

شاید آن هنگام که صدا و سیما انقلاب اسلامی به صدا و سیمای “ملی” تغییر رویکرد داد، خیلی‌ها گمان نمی‌کردند انتهای این روند به چنین فضایی بیانجامد. و شاید حتی افراد ساده‌اندیش با تکیه به نیت خیر حضرات در این دستگاه عریض و طویل، دست به تحسین و توجیه این نام‌گذاری و تغییر رویکرد می‌کردند. اما شاید فکرش را هم نمی‌کردند که نضج گرفتن نظریه‌های ناسیونالیستی و نژادپرستانه بخواهد همان فضایی را بر اسلام انقلابی حاکم کند که جاهلیت عرب، عرب‌گرایی و قبیله‌گرایی را بر اسلام ناب محمدی حاکم کرد. شاید خام‌اندیشان التقاط پیشه، با لفظ‌بازی‌ها بخواهند «مکتب ایرانی» را چیزی در مقابل اسلام و حقیقت نشان ندهند و احتمالا نیت برخی آقایان هم تقابل با اسلام نباشد. اما غافل از اینکه سیلابی از نگاه‌های نژادپرستانه‌ی غیر عقلانی با عنوان ملیت و ایرانی گرایی، چنان فرهنگ جامعه و نگاه برادرانه دینی را در میان مردمان نابود می‌کند که تخمین خسارات زنجیره‌ای‌اش خارج از توان ذهن بشری است. اگر کسانی جانشینی نگاه اسلامی با نگاه عربی را یکی از ریشه‌های انحطاط اسلام و فاجعه‌ی عظیم کربلا بدانند، قطعا گزاف نخواهد بود که ایرانی گرایی را در حد چنین خطری برای انقلاب اسلامی بداند. و اگر این مسیر به ناکجا آباد در سیاست‌های فرهنگی، خیلی زود اصلاح نشود و به آرمان‌های انقلاب اسلامی باز نگردد، باید مجلس ختمی برای حقیقت انقلاب اسلامی در این ساختار حقوقی حاکم گرفت.

به حق این نگاه تیز و عمیق علامه مصباح است که چنین خطری را گوشزد می‌کند. همه جا به جد در این باره حساسیت دارند. و بر خلاف آن سیاسیون اصول‌نمای بی‌اعتقاد و احمقی که این مبحث حیاتی را ابزار سیاسی‌بازی‌های کثیف خود برای سرکوب رقیب کردند؛ وی بعد از هفته دفاع مقدس امسال در نقد رویه‌ی صدا و سیما در اسلام‌زدایی از جنگ و ناسیونالیستی کردن آن، هشدارهای واسعی دادند (+).

«با وجود محور‌های فراوانی که در مورد فرهنگ شهادت در جامعه وجود دارد اما هنوز محور فرهنگی جهاد و شهادت اسلامی در جامعه غریب است. هنوز بسیاری از افراد خودی زمانی که درباره دفاع و شهادت بحث می‌کنند به گونه‌ای سخن می‌گویند که در شان جهاد اسلامی نیست.

رئیس موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با انتقاد از برخی برنامه‌های تلویزیونی در این رابطه گفت: بعد از ۳۲ از پیروزی انقلاب اسلامی مسئله دفاع از آب و خاک با جهاد یکسان تلقی می‌شود.هرچند هر جامعه‌ای در ازای فضایی که برای پرورش افراد در اختیار آنها می‌گذارد بر گردن آنها حق داشته و اشخاص باید در برابر تهاجمات از آن دفاع کنند اما مسئله دفاع از آب و خاک با دفاع از ارزش‌های دینی تفاوت دارد. دفاع از آب و خاک و قلمرو در قانون جنگ و میان حیوانات نیز وجود دارد.
دفاع از قلمرو منحصر به ایران نیست… همه ملت‌ها در مواجه به تهاجم به دفاع از خود می‌پردازند و اگر کسی این احساس را نداشته باشد که از کشور خود دفاع کند حتی از حیوانات نیز پست‌تر خواهد بود. در چنین شرایطی پس از آن همه فداکاری و جانفشانی جوانان در طول دوران دفاع مقدس عده‌ای در سیمای جمهوری اسلامی شهدای جنگ تحمیلی را با کسانی که هزاران سال پیش جان خود را به دلیل آب و خاک این سرزمین به خطر انداختند مقایسه می‌کنند. برخی افراد هنوز تفاوت میان آرش کمان‌گیر و شهید جهان‌آرا را متوجه نمی‌شوند زیرا در این زمینه کم‌کاری شده است.

هنوز فرهنگ شهادت در جامعه اسلامی مظلوم است و باید توجه داشت که هیچ نسبتی میان دفاع از آب و خاک و دفاع از ارزش‌های دینی وجود ندارد و اگر این مطلب را همگان درک می‌کردند،‌ متوجه می‌شدند که یک قطره خون شهدای دفاع مقدس با دریایی از خون قهرمانان هزاران سال پیش قابل مقایسه نیست… خون شهدای جنگ تحمیلی را ثارالله است. این خون‌ها برای خدا ریخته شده است در حالی که خون قهرمانان کهن برای آب و خاک بر زمین ریخته شده و ارزش همان خاک را دارد در حالیکه اگر خونی برای خدا ریخته شده باشد ارزش الهی می‌یابد.

مقایسه شهدای دفاع مقدس با قهرمانان گذشته مانند مقایسه کوه الماس و کوهی از خاک است… فرهنگ شهادت چنان در جامعه ما مظلوم واقع شده که پس از ۳۲ سال از بهار شهادت که در طول تاریخ بی‌سابقه بوده، در سیمای این کشور اینگونه با آن رفتار می‌شود. دفاع مقدس موجب بهار شهادت در جامعه ما شد و هنوز نیز برخی از جوانان این مرز و بوم به واسطه این مسئله آرزوی شهادت در سر دارند.

این مسئله چه ارزشی دارد که انسان فدای آب و خاک شود در حالی که اگر در راه دین خدا فداکاری صورت گیرد ارزشی بی‌نهایت خواهد داشت.  این مسئله {تقلیل به دفاع از خاک} ظلم به شهدا است… ارزش آنها ارزشی الهی است اما در کتاب‌ها و مقالات حق این مطلب ادا نشده و قدر آنها پایین آورده شده است.

نباید گرایش‌های ملی‌گرایانه و ناسیونالیستی درباره شهادت وجود داشته باشد…»

ولی نمی‌بینیم سیاسیون التقاطی چنین حساسیت را داشته باشند و به عکس خود نیز گرفتار همین رویه هستند. اما برای آنکه رقیب اصولگرایشان را از صحنه به در کنند، فقط به انتقاد از او در این حوزه می‌پردازند. و این برخورد دوگانه حضرات است کوس روسوایی آن‌ها را بر ملا کرده است. قطعا رئیس‌جمهور و اطرافیانش برای این ترویج‌های اندک و ناشیانه‌ای که می‌کنند، خطاکارند و خدا فرصت توبه بهشان بدهد، اما قطعا آنها که ریشه اصلی این فساد و جریان‌سازی را نادیده گرفته به مسائل دست چندم و آن‌هم تنها به دلیل منافع سیاسی خود می‌پردازند، موجودات حقیری‌اند که شایستگی اداره‌ی یک نانوایی را هم ندارند…

و حیف که در این میان بعضی علما و شخصیت‌ها نیز به جای توجه به چشمه این تفکرات خطرناک، شان خود را تا حد مسائل ساده و حاشیه‌ای پایین می‌آورند. برای اصلاح این خطر باید از نقاط حساس و اثرگذار و ریشه‌ای تر شروع کرد و نه همراهی با موجی رسانه‌ای با اهداف شبهه‌ناک سیاسی‌بازی…

در انتها شنیدن این خاطره کوتاه و رندانه از حسن رحیم‌پور درباره نسبت شهدا و ایران بسیار دلنشین خواهد بود: «…در تمام این جبهه ها یک نفر ندیدیم که بگوید من برای خاک ایران آمدم بجنگم! یک نفر ندیدیم و نشنیدیم موقع شهادت سرود “ایران! ایران!” بخواند!…» (دانلود فایل صوتی خاطره از زبان ایشان؛ ۸ دقیقه – ۱ مگابایت)

مرتبط:
+ وهم ایرانیت؛ نظریه‌ دروغین و شکست‌خورده‌ ملیت
+ پرچم ایدئولوژیک نه ناسیونالیستی
+ امت در چنبره مرزهای استعماری
+ چراغی در دوراهی مسجد و خانه